De 75 jarige herdenking van de bevrijding van Nederland vindt dit jaar op een bijzondere manier plaats. Vanwege het corona-virus zijn er geen groepsbijeenkomsten mogelijk maar zijn er herdenkingen op televisie, via live streams of zijn er andere manieren om te herdenken. Op zondag 3 mei maakte ik een fietstocht langs veertien Arnhemse adressen waar struikelstenen liggen. De stenen zijn geplaatst in 2018, de adressen haalde ik uit een naslagwerk.

Struikelstenen zijn een idee van de Berlijnse kunstenaar Gunter Demnig. De betonnen stenen met een messing plaatje er bovenop meten 10 bij 10 cm en zijn gedenktekens bij woningen van gedeporteerde joden. De stenen liggen in de stoep voor de woning en vermelden naam, geboortejaar, datum van overlijden en een plaats. Het project van Demnig is in 2000 officieel van start gegaan. In Arnhem zijn – verspreid over een aantal buurten – veertien woningen voorzien van struikelstenen.

Burgemeesterswijk

Vanuit mijn huis begon ik aan de Amsterdamseweg. Er lag één steen voor de woning. Ik las op de eerste steen:

Hier woonde Paul Jacob Gans geb. 1908 vermoord 4-2-1945 Midden-Europa

Paul Jacob stierf op 37-jarige leeftijd. Het huis passeer ik een paar keer per week. Maar nu toch anders.

Amsterdamseweg 155

Door richting beneden. Wat ik me ineens realiseerde is dat Arnhem in de oorlog veel van zijn oorspronkelijke bebouwing is kwijtgeraakt. Meer dan de helft van de woningen uit mijn lijstje waren vervangen door nieuwbouw of bestonden gewoonweg niet meer. Juist in die gevallen zijn de stenen een blijvende herinnering.

In de Van Lawick van Pabststraat betreft het dergelijke nieuwbouw. Op de plek van de woning huist tegenwoordig Gall & Gall.

Van Lawick van Pabststraat 107

Op de vijf stenen in de stoep:

Hier woonde Simon Cohen geb. 1877 vermoord 12-10-1942 Auschwitz
Hier woonde Martha Nihom geb. 1882 vermoord 12-10-1942 Auschwitz
Hier woonde Abraham Cohen geb. 1917 vermoord 31-1-1943 Auschwitz
Hier woonde Johanna Hendrina Pagrach geb. 1916 vermoord 12-10-1942 Auschwitz
Hier woonde Alex Cohen geb. 1924 vermoord 31-1-1943 Auschwitz

Voor altijd bij elkaar.

Rechtsonder in de etalage zag ik een foto-collage met onderaan de tekst: ‘Foto’s van de Cohen familie wiens namen op de struikelstenen staan. We zullen hen nooit vergeten.’

Foto-collage aan de gevel.

Op weg naar het centrum kwam ik door de stationsbuurt en vond ik na even zoeken mijn bestemming. Op het balkon een 91-jarige bewoonster die het huis betrok in 1969. Ik sprak even met haar.

Betuwestraat 12a

Voor de woning lagen drie stenen in de zon, elk begeleid door een oranje bloem. Ik las:

Hier woonde Helena Hulda Chaja Doctor geb. 1860 vermoord 29-10-1942 Auschwitz
Hier woonde Josef Strauss geb. 1860 vermoord 29-10-1942 Auschwitz
Hier woonde Margarethe Julie Klonower geb. 1891 vermoord 29-10-1942 Auschwitz

Drie stenen, geplaatst door de kunstenaar zelf.

Centrum

In de binnenstad hebben weinig huizen de oorlog goed doorstaan. Ik zag struikelstenen in nieuwbouw aan de Nieuwstraat 2 (kapsalon Beautiful Style), Rijnkade 34 (Lease-je-scooter.nl) en Nieuwstad 28 (Lijstenmakerij Arnhem).

Rijnkade 34

En op zich is dat ook het mooie aan de stenen. Ze zijn er wel maar soms ook weer even niet.

Nieuwstad 28

Klarendal

In Klarendal verraste mij de struikelsteen tussen café Kroon en kapsalon By Barber. Hij was me nooit opgevallen.

Hommelstraat 68

Een stukje verder sloot ik af met vier stenen voor bakkerij Asya. Open ondanks zondag en ramadan.

Hommelseweg 55

Ik las:

Hier woonde Albert Schiff geb. 1884 gevlucht in de dood 14-7-1943
Hier woonde Sara de Gorter geb. 1885 vermoord 23-7-1943 Sobibor
Hier woonde Benjamin Jacob Heertje geb. 1894 vermoord 23-7-1943 Sobibor
Hier woonde Marianna de Lara geb. 1895 vermoord 23-7-1943 Sobibor

Vier maal om te herinneren.

Ik had twee uur gefietst en gekeken en was onder de indruk. Van slechts een fractie van het gebeurde.

Eind vorig jaar is er een joods monument onthuld bij de Eusebiuskerk. De tekst op de voorkant spreekt voor zich, de voorstelling ook. Het monument is onthuld voor de circa 1.500 Arnhemse joden die in de Tweede Wereldoorlog zijn gedeporteerd en omgebracht. ‘Slechts weinigen keerden terug’ staat er nog maar eens op de achterzijde.

Joods monument Arnhem (Betty Jacobs / 2019).

Ik ben even stil vanavond. Thuis. Opdat we niet vergeten.

Verantwoording en afronding: ik maakte dankbaar gebruik van het naslagwerk ‘Nulboek Arnhem uit de Kunst’ en keek op Wikipedia. In mei 2018 zag ik Gunter Demnig geïnterviewd worden in de talkshow Herman Centraal. Naast de genoemde adressen liggen er struikelstenen op de Burg. Weertsstraat 93, Bovenbrugstraat 42, Nieuwstad 22, Koningstraat 58 en Wielakkerstraat 34 en 40.