Aan drie zijden omgeven door de Duitse grens en in het uiterste puntje van de Achterhoek ligt de gemeente Winterswijk. Vooral ook nog steeds mijn geboorteplaats. Een tijdje terug ging ik er weer eens kijken. Om een aantal ´scholtengoederen´ te bezoeken. Een verschijnsel waar ik pas over begon te lezen toen ik al lang uit Winterswijk weg was. En dat nu maar eens hoognodig moest worden uitgezocht en op papier gezet. Hier het verslag van een tocht door één van de mooiste buitengebieden van Nederland ..

DSCN3206

Historie

In de Middeleeuwen werden in de Heerlijkheid Bredevoort (tegenwoordig de gemeenten Aalten en Winterswijk) door de adel twaalf boerderijen en hun bewoners aangewezen als vertegenwoordiger ter plaatse. Deze zogeheten ´scholtes´ moesten namens die adel belastingen in geld en natura innen. De scholte was zelf horig aan de landheer maar had op zijn beurt meerdere boerderijen onder zich. Tot 1795 ging dit goed.

Toen brak de Franse tijd aan. Rechten en privileges van de adel, zoals de horigheid, werden afgeschaft. In de Achterhoek brak er een strijd uit over het eigendom van land en goederen. In 1821 werd bepaald dat alle scholtes wettelijk eigenaar werden van de bezittingen waarvoor zij tot die tijd als vertegenwoordiger optraden. De boeren die onder hen vielen waren dan wel geen horige boeren meer, wel waren zij pacht en diensten verschuldigd aan de scholte. De scholtenboeren kregen door de nieuwe situatie een andere, voor hen betere positie. Om de macht binnen eigen kring te behouden huwden zij voornamelijk met elkaar. Om hun voornaamheid te tonen bouwden ze herenhuis-achtige nieuwbouwsels of een villa aan hun boerderij. Op politiek en maatschappelijk vlak waren zij vaak zeer actief. Ruim een eeuw lang drukten zo´n twintig scholtenfamilies in Aalten en Winterswijk een groot stempel op de gemeenschap.

Vanaf de jaren ´50 van de vorige eeuw taande de invloed van de scholtes. Voor arbeid (van de pachtboeren) moest voortaan het minimumloon betaald worden, in de modernisering van landbouw en veeteelt gingen de meeste scholtenboeren niet mee, het onderhoud van boerderijen, grond en bos bleek gigantisch. Tegenwoordig staan hun huizen – in meer of minder goede staat – er nog steeds, als stille getuige van een groots verleden. In veel gevallen heeft een organisatie of stichting zich over de eigendommen ontfermd.

DSCN3212

Scholtengoed Hesselink in Ratum. Gebouwd in 1852, tegenwoordig eigendom van ´Het Geldersch Landschap´ en in gebruik als zorgboerderij. Er wonen en werken zo´n twaalf verstandelijk gehandicapten.

DSCN3228

Scholtengoed Roerdink in Het Woold. Tegenwoordig in gebruik als groepsaccomodatie, camping, bed & breakfast, vakantiehuis en restaurant. Er ligt nog steeds een gracht rondom het woonhuis. In de hoogtijdagen zouden onder Roerdink – op een gebied van 180 hectare groot – 86 pachtboerderijen hebben gevallen.

Human interest

DSCN3729

Begin 20e eeuw, links vader en zoon Houwers (smid in Ratum), rechts scholte Boeijink van Leessink.

De aanwezigheid van een klein aantal grootgrondbezitters en een groot aantal dagloners en andere afhankelijken bracht Bert Wagendorp (Groenlo, 1956) er toe in zijn bijdrage aan de biografie over Guus Hiddink (Varsseveld, 1946) vrijuit te filosoferen over wat dit betekent voor een samenleving. In de archetypische Achterhoeker trof hij twee zielen aan: ´de eerste is die van de nederigheid en volgzaamheid, van het vermijden van conflicten en loyaliteit aan de baas. Tegelijkertijd is er ook de anarchistische ziel, die het boven hem gestelde gezag minacht en die zeer gesteld is op zijn vrijheid. Beide zijn gevormd en gepolijst in eeuwenlange onderdrukking. Als een kenmerkende Achterhoekse karaktertrek geldt nu nog altijd het joa joa zeggen, waarmee eigenlijk ´nee´ wordt bedoeld. Het was de methode van het stille verzet, zonder het gezag direct met onwilligheid of opstandigheid te confronteren. Want dat was te link.´

De tijden zijn inmiddels veranderd. Zoals beschreven zagen de scholtes hun invloed vanaf de jaren ´50 van de vorige eeuw grotendeels verdwijnen. Ook waren natuurlijk niet alle boeren onderworpen aan de scholtenboeren, er waren zeker ook veel ´vrije boeren´. En in de dorpen gold uiteraard al helemaal een andere situatie.

Wat onveranderd bleef is het landschap. Mede door de inzet van de scholtenboeren is het nu een uitgesproken mooi geheel van bossen, houtwallen en ruimte voor landbouw en veeteelt.

DSCN3222

Het buitengebied van Winterswijk is dagelijks te bezoeken. In de omgeving zijn diverse fiets- en wandelroutes uitgezet.

Bronnen: infogids fietsroutes scholtengoederen in de gemeenten Aalten en Winterswijk 2014 / Saint Gus, biografie van Guus Hiddink 2006, http://www.glk.nl (Het Geldersch Landschap), info ter plaatse. Alle foto´s eigen produktie, de historische foto haalde ik uit Freriksnieuws 112 maart 2005.